Makat Apsesi (Perianal Apse) Nedir, Nasıl Geçer?

Çoğu makat apsesinin başlangıç noktası, anal kanalın iç yüzünde dentat çizgi düzeyinde bulunan küçük anal bezlerdir. Bu bezlerin ağzı tıkanınca içeride mikrop ürer ve enfeksiyon bezin çevresindeki dokulara yayılır. Çizimde apsenin hangi katmanlarda oluşabileceği görülür: deri altında, iki büzücü kas arasında, dış büzücü kasın dışındaki yağ dokusunda ya da levator kasının üstünde. Hangi katmanda olduğu hem belirtileri hem de tedavinin nasıl yapılacağını etkiler.

Makat apsesi nadir bir durum değildir ve her yaşta görülebilir. Çoğu kişi başlangıçta bunu basurun şişmesi, sivilce ya da basit bir çıban sanır; krem sürer, sıcak uygular ve bekler. Oysa irin dışarı çıkış yolu bulamıyorsa kendiliğinden çözülmez, bekledikçe büyüyebilir. Bu yüzden hekim bakışıyla apse, acil boşaltma gerektirebilen bir durum olarak ele alınır.

Apsenin önemli bir yönü fistülle ilişkisidir. Apse enfeksiyonun akut (ani başlayan) evresidir; apse boşaldıktan sonra anal bezden deriye uzanan dar bir yol açık kalırsa bu kronik evreye fistül denir. Bu ilişkiyi ayrı bir bölümde anlatıyoruz; fistülün kendisi için Makat fistülü tedavisi → sayfasına bakabilirsiniz.

Bu sayfa makat çevresindeki apseyi anlatır. Kuyruk sokumunda, kalçaların arasında üst bölgede gelişen apse genellikle kıl dönmesine bağlıdır ve farklı bir hastalıktır; ayrımı “fark” bölümünde tabloyla gösterdik. Kıl dönmesi tedavisi →

Bu mekanizma “temizlik eksikliği” değildir. Makat apsesi kötü hijyenden kaynaklanmaz; apsenin kendisi bulaşıcı değildir, seyrek bir neden olan cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar muayenede ayrıca değerlendirilir; anal bezin tıkanmasının neden bazı kişilerde olduğu çoğu zaman bilinmez. Kendinizi suçlamanız ya da bunu utanılacak bir durum olarak görüp muayeneyi geciktirmeniz gerekmez.

Apse riskini artırabilen durumlar şunlardır: şeker hastalığı, bağışıklığı baskılayan hastalıklar ya da ilaçlar, sigara, aşırı kilo, Crohn gibi iltihabi bağırsak hastalıkları ve daha önce geçirilmiş makat apsesi ya da fistülü. Bunların hiçbiri tek başına apse yapmaz, ama enfeksiyonun daha kolay yerleşmesine ya da tekrarlamasına zemin hazırlar.

Daha seyrek nedenler arasında makat bölgesi yaralanmaları, önceki makat ameliyatları sonrası enfeksiyon, cinsel yolla bulaşan bazı enfeksiyonlar, radyoterapi ve çok nadiren makat kanalı ya da rektum tümörleri sayılır. Bu nedenle tekrarlayan ya da alışılmadık seyreden apselerde hekim ek tetkik isteyebilir.

Sık karıştırılan bir nokta da deri kökenli çıbanlardır. Makat çevresindeki kıl kökü iltihabı ya da ter bezi iltihabı (hidradenit) de ağrılı, kızarık bir kabarcık yapabilir; bunlar anal bezden değil deriden başlar ve tedavi yaklaşımı farklı olabilir. Kuyruk sokumundaki apse ise çoğunlukla kıl dönmesidir. Hangi tablonun söz konusu olduğunu yalnız muayene ayırır.

Evde tedavi olur mu? Ilık oturma banyosu ağrıyı ve gerginliği geçici olarak hafifletebilir; ağrı kesiciler rahatlama sağlayabilir. Ama bunlar apseyi ortadan kaldırmaz. Şişliği evde sıkmak, iğneyle patlatmaya çalışmak ya da bitkisel karışımlar sürmek enfeksiyonu yaymak, dokuya zarar vermek ve işlemi zorlaştırmak riskini taşır. “Doğal çözüm” arayışları, doğru tedaviyi geciktirdiği ölçüde zararlıdır.

Antibiyotik yeter mi? Tek başına çoğu zaman yetmez. Antibiyotik dolaşımdaki mikrobu hedef alır; ama irin dolu kapalı bir cebin içine yeterince ulaşamaz. Bu yüzden tedavinin temeli irinin boşaltılmasıdır. Antibiyotik yalnızca bazı durumlarda boşaltmaya ek olarak, örneğin yayılan kızarıklık, şeker hastalığı ya da bağışıklık baskılanması olan kişilerde hekimin kararıyla kullanılır.

Makat apsesi tehlikeli midir? Çoğu zaman yerel bir enfeksiyon olarak başlar, ama bekledikçe büyür ve yayılır. Apse derinleşebilir, daha geniş bir boşluğa dönüşebilir, fistül gelişme olasılığı artar. Şeker hastalığı ya da bağışıklığı zayıf kişilerde enfeksiyon çevre dokulara ve kana yayılarak ciddi bir tabloya dönüşebilir. Çok nadir görülse de bu bölgede hızla ilerleyen ağır doku enfeksiyonları bilinen bir komplikasyondur ve acil müdahale gerektirir.

Bu yüzden tutum şudur: makat çevresinde ağrılı, kızarık, sıcak bir şişlik fark ettiğinizde beklemeyin. Gecikme, tedavinin daha geniş ve daha zor olmasına neden olabilir. Zamanında yapılan boşaltma hem ağrıyı kısa sürede rahatlatır hem de komplikasyon olasılığını azaltır.

Muayene sırasında şişliğin sertliği, ele gelen dalgalanma ve çevre cildin durumu değerlendirilir. Ağrı elverirse parmakla kanalın içi muayene edilir; ağrı fazlaysa bu bölüm ertelenir ya da anestezi altında yapılır. Bu bir eksiklik değildir; hastanın rahatı için alınan bir karardır.

Görüntüleme ise yeri belirsiz ya da derin olduğundan şüphelenilen durumlarda başvurulan bir yardımcıdır. Makat çevresinin ultrasonu yüzeysel birikimi gösterebilir; anal kanalın içinden yapılan ultrason kasların durumunu değerlendirir. Bilgisayarlı tomografi ve özellikle pelvik MR, derin apselerin yerini, büyüklüğünü ve varsa fistül yolunu gösterir. Hangi yöntemin gerektiğine hekim kişiye göre karar verir.

Tanı sürecinde yalnızca apsenin varlığı değil, altta yatan nedenler de gözden geçirilir. Şeker hastalığı için kan şekeri, enfeksiyonun şiddeti için kan tahlilleri ve gerekirse bağırsak hastalığı açısından ek değerlendirme istenebilir. Tekrarlayan apsede ya da bağırsak şikâyeti olan kişide kolonoskopi gibi tetkikler gündeme gelebilir.

Acil bir tabloda tanı ve tedavi aynı seansta yürüyebilir: muayene apseyi ortaya koyar ve boşaltma planlanır. Yüzeyel apsede görüntüleme boşaltmayı geciktirmez, gerekiyorsa sonraya kalır. Derinde ya da levator kasının üstünde olduğundan şüphelenilen apsede ise boşaltma yolunu seçmek için görüntüleme çoğu zaman önce yapılır. Fistül şüphesinde haritalama tablo yatıştıktan sonra yapılır. MR çekimi ağrı yapmaz; kalp pili ya da metal implant gibi durumları çekimden önce mutlaka bildirin.

Muayeneye gelirken kullandığınız ilaçları, varsa şeker hastalığınızı ve daha önce geçirdiğiniz makat ameliyatlarını not etmeniz işlemi hızlandırır. Daha önce çekilmiş MR, tomografi ya da tahlil raporlarınız varsa yanınızda getirin.

Ağrılı mıdır? Apsenin kendisi çok ağrılıdır; tedavi sırasında ağrıyı önlemek için anestezi uygulanır. Anestezinin türü apsenin yerine, işlemin kapsamına ve sizin genel durumunuza göre belirlenir. Dolayısıyla işlem sırasında ağrı hissetmemeniz amaçlanır; asıl rahatlama ise irin boşaldıktan sonra gelir. İrin boşaldıktan sonra apsenin yaptığı zonklayan ağrı çoğu zaman belirgin biçimde azalır.

İşlem sırasında apsenin üzerinden küçük bir kesi yapılır, irin boşaltılır ve boşluğun içi temizlenir. Boşluğun içinde bölmeler varsa açılır; böylece irinin kalabileceği cepler bırakılmaz. Kesi, yaranın içten dışa iyileşmesine izin verecek şekilde planlanır; kasın korunması her aşamada gözetilir. Yaranın kapanmaması için bazen içine gazlı bez ya da yumuşak bir dren konabilir.

Anestezi türüne göre kısa bir gözlem gelir. Hasta, ağrı kesici ve yara bakım önerileriyle taburcu edilir. Büyük ya da derin apselerde, şeker hastalığı gibi eşlik eden durumlar varsa hastanede bir süre izlem önerilebilir. Taburculuk öncesi pansuman, oturma banyosu, beslenme ve kontrol tarihi anlatılır.

İşlemin ardından yara sürekli akıntı yapabilir; bu beklenen bir durumdur ve iyileşmenin parçasıdır. Akıntının rengi, kokusu ve miktarı ile ateş ve ağrı değişimleri takip edilmelidir; ayrıntı “sonrası” ve “ne zaman acil” bölümlerinde yer alır.

Oturma banyosu bakımın temelidir: gün içinde ve özellikle her dışkılamadan sonra ılık suyla birkaç dakika oturmak yarayı temizler, kasları gevşetir ve ağrıyı azaltır. Sonrasında bölge nazikçe kurulanır. Pansuman biçimini ve sıklığını hekiminiz size gösterir; kendi başınıza bölgeyi sürtmeyin ya da kimyasal solüsyon kullanmayın.

Dışkı düzeni iyileşmeyi doğrudan etkiler. Lifli beslenme, bol su ve gerekiyorsa dışkı yumuşatıcılar ıkınmayı azaltır. Tuvalette uzun oturmak ve zorlanmak yaraya baskı yapar. Ağrı kesicileri ve varsa antibiyotikleri hekimin önerdiği şekilde kullanın; kendi kendinize bırakmayın ya da değiştirmeyin.

Ne zaman iyileşir? Süre apsenin büyüklüğüne, yerine, yara boşluğunun derinliğine ve kişinin iyileşme hızına göre değişir. Şeker hastalığı ya da sigara iyileşmeyi geciktirebilir. Küçük yüzeyel yaralar kısa sürede dolarken, büyük ve derin boşluklar daha uzun sürer. Hafif günlük işlere genellikle erken dönülebilir; ağır kaldırma, uzun süre oturma ve egzersiz için hekiminizin onayını bekleyin.

Kontrol muayeneleri yarayı, akıntıyı ve fistül belirtilerini izlemek içindir. Bir kontrolde yara yüzeyinin dipten önce kapandığı görülürse hekim bunu açarak içten dolmasını sağlayabilir. Bu nedenle kontrol tarihlerini aksatmayın.

Hemen başvurun: Ateş ya da titremeyle birlikte zonklayan ağrı, hızla yayılan kızarıklık, makat çevresinde ya da kasıkta çok sert bir bölge, baş dönmesi, çarpıntı, bayılacak gibi olma, idrar yapamama, cildin renk değiştirmesi, ciltte morarma-siyahlaşma, dokununca çıtırtı hissi, kızarıklığın kasığa ya da genital bölgeye yayılması, görünenle orantısız şiddetli ağrı ya da kötü kokulu akıntı. Bu bulgular enfeksiyonun yayıldığını gösterebilir; en yakın acil servise başvurmak gerekebilir.

Aynı gün ya da ertesi gün muayene olun: Makat yanında ağrılı, sıcak, kızarık ve büyüyen bir şişlik, ateşsiz olsa bile. Sivilce gibi görünen bir kabarcığın saatler ya da birkaç gün içinde hızla büyüyüp çok ağrılı bir şişliğe dönmesi de bu gruptadır.

Kısa sürede randevu alın: Kendiliğinden açılıp boşalan ama akıntısı süren şişlik, daha önce apse geçirdiyseniz aynı yerde yeniden şişlik ve haftalardır süren makat çevresi akıntısı. Bunlar apsenin ya da fistülün sürdüğünü düşündürür.

Ek tetkik gerekebilir: Bağırsak alışkanlığında değişiklik, istemsiz kilo kaybı, koyu ya da dışkıyla karışık kanama veya sık ishal gibi eşlik eden şikâyetler varsa bunları mutlaka muayenede belirtin; apsenin altta başka bir hastalığa bağlı olup olmadığı araştırılır.

Şeker hastalığı olan, bağışıklığı baskılayan ilaç kullanan ya da kemoterapi alan kişilerde enfeksiyon daha sessiz seyredebilir; ateş olmasa bile ağrılı bir makat şişliği daha da kısa sürede değerlendirilmelidir. Beklemek hem ağrıyı uzatır hem de tedaviyi zorlaştırır.