Makat Çatlağı (Anal Fissür) Nedir, Nasıl Geçer?

Çatlağın nerede olduğu da önemlidir. Makat ağzına aşağıdan bakıldığında, çatlak çoğu kişide arka orta hatta, yani arka taraf olan kuyruk sokumuna bakan çizgide bulunur. Bunun nedeni, bu bölgenin kan akımının görece zayıf olması ve dışkı geçerken en çok gerilen yer olmasıdır. Ön orta hat, yani ön tarafta genital bölgeye bakan çizgi daha seyrek görülen yerdir ve kadınlarda biraz daha sık rastlanır. Çizimde bu iki çizgi ayrı gösterilmiştir. Çatlak bu iki çizginin dışında, yan tarafta çatlak olarak görülürse sıradan bir çatlaktan çok, başka bir hastalığın işareti olabilir; bu durumda Crohn hastalığı, enfeksiyon ya da nadiren tümör gibi nedenler araştırılır; gerekirse doku örneği alınır.

Çizimin ortasındaki daire makat ağzıdır. Ağzı halka gibi saran büzücü kas (sfinkter), dışkı ve gazı tutmayı sağlar, dışkılama sırasında gevşer. Çatlak tam bu kasın üzerindeki ince derinin içinde yer alır. Çatlağın dış ucunda zamanla bir deri kabarıklığı oluşabilir; buna nöbetçi meme denir. Nöbetçi meme çatlağın uzun süredir var olduğunu düşündüren bir ipucudur ve çoğu zaman hemoroid sanılır.

Çatlak, süresine göre ikiye ayrılır. Yeni başlamış, yüzeysel ve kenarları düzgün çatlağa akut makat çatlağı, haftalardır süren ve derinleşmiş çatlağa kronik makat çatlağı denir. Genel kabul, altı haftayı aşan çatlağın kronik sayılmasıdır; ancak sınır katı değildir ve ayrımı muayene yapar. Bu ayrımın pratik önemi büyüktür: akut çatlak çoğu zaman lif, su ve ilaçla iyileşir, kronik çatlakta ise ilaç tek başına yetmeyebilir.

Makat çatlağı her yaşta görülebilir; genç yetişkinlerde de, ileri yaşta da, bebeklerde de rastlanır. Hemoroidle sık karıştırılır, oysa tedavisi farklı, ayrı bir hastalıktır. Aralarındaki farkı bu sayfanın “fark” bölümünde ayrıntılı anlattık; hemoroid için ayrıca Hemoroid tedavisi → sayfasına bakabilirsiniz.

Peki çatlak neden bazı kişilerde haftalarca kapanmaz? Cevap çizimde görülen kısır döngüdedir. Çatlak ağrı yapar; ağrı, çatlağın altındaki iç büzücü kasın sürekli kasılmasına (spazm) yol açar; kasılı kas kanalın derisine giden kan akımını azaltır; kanlanamayan yara kapanamaz ve ağrı sürer. Yara dışkıyla yeniden açıldığında döngü baştan başlar. Op. Dr. Özgür Çavdaroğlu da videosunda bu noktayı vurguluyor: iç kasın kasılmasına bağlı olarak kısır döngüyle iyileşemeyen bir yaradan söz ediyoruz.

Çizimde iç büzücü kas altın renkle vurgulanmıştır. Bu kas, kanalın içinde halka gibi duran ve istemsiz çalışan kastır; bizim kontrolümüzde değildir. Dış büzücü kas ise isteğe bağlı kasılan, dışarıdaki kastır. Çatlakta sorun, iç kasın aşırı gergin olmasıdır; çatlak tedavilerinin pek çoğu bu gerginliği azaltmayı hedefler. Dışkıyı yumuşatan önlemler yırtığın yeniden açılmasını engeller, kası gevşeten tedaviler ise kan akımını düzelterek yaranın kapanmasına yardım eder.

Kronik çatlakta döngünün izleri de görünür. Çatlağın iç ucunda büyümüş papilla denen küçük bir doku çıkıntısı, dış ucunda nöbetçi meme oluşabilir. Çizimde papilla dentat çizgi hizasındadır; dentat çizgi, anal kanalın yaklaşık ortasında yer alan tırtıklı sınırdır ve çatlak bunun altındaki ağrıya duyarlı deride bulunur.

Bazı kişilerde iç büzücü kasın dinlenme gerginliği daha yüksektir; bu kişilerde küçük bir yırtık bile zor kapanır. Çatlak aynı yerde tekrar tekrar açılıyorsa bu yatkınlık da düşünülür. Her çatlak sert dışkıdan doğmaz ama dışkı düzenini düzeltmek hemen her çatlakta iyileşmenin ilk şartıdır.

• Lifli beslenme: sebze, meyve, baklagil ve tam tahıl dışkıyı yumuşatır; lifi birkaç güne yayarak artırın, böylece gaz ve şişkinlik yapmaz.
• Yeterli su: lif ancak yeterli suyla birlikte dışkıyı yumuşatır; gün boyu düzenli su için.
• Tuvalette uzun oturmamak: telefon ve kitapla tuvalette vakit geçirmeyin, ıkınmayın.
• Dışkılama isteğini ertelememek: ağrı korkusuyla tutulan dışkı sertleşir ve yeni bir yırtığa zemin hazırlar.
• Oturma banyosu: dışkılamadan sonra ve gün içinde ılık su dolu bir leğende oturmak, iç büzücü kasın gevşemesine yardım eder.
• Nazik temizlik: makat çevresini sert kâğıtla ovmak yerine ılık suyla temizleyip hafifçe kurulayın.
• Dışkı yumuşatıcılar: hekimin önerdiği preparatları düzenli kullanın.

Oturma banyosunun suyu sıcak değil, ılık olmalıdır; on ile on beş dakika kadar, günde birkaç kez yapılması önerilir. Amaç yarayı yıkamak değil, kası gevşetmektir. Banyodan sonra bölge nazikçe kurulanır.

“Makat çatlağına hangi bitki iyi gelir?” sık sorulan bir sorudur. Bitkisel karışımların ve ev yapımı yağların çatlağı iyileştirdiğine dair sağlam bir bilimsel dayanak yoktur; bazıları makat çevresinde tahriş ya da alerji yapabilir. Çatlakta kanıtı olan basamaklar lif, su, ılık oturma banyosu ve gerektiğinde hekimin yazdığı ilaçlardır. Bir kremi kendi başınıza seçmek yerine muayenede sizin için uygun olanı belirlemek daha güvenlidir.

Ev önlemlerine rağmen ağrı birkaç haftadan uzun sürüyorsa, kanama artıyorsa ya da ağrı korkusuyla bağırsak alışkanlığınız bozulduysa ev tedavisini uzatmayın. Bu noktada çatlak kronikleşmiş olabilir ve bir sonraki basamağa geçmek iyileşmeyi hızlandırır.

Çatlak cerrahisinde en sık uygulanan ve Op. Dr. Özgür Çavdaroğlu'nun videoda altın standart olarak tarif ettiği yöntem lateral internal sfinkterotomidir. Bu ameliyatta iç büzücü kasın küçük bir bölümü kesilir. Amaç, kasın aşırı gerginliğini kalıcı olarak azaltmak, kan akımını düzeltmek ve kısır döngüyü kırmaktır. Kesilen kas istemsiz çalışan iç kastır; isteğe bağlı çalışan dış büzücü kas korunur.

Ameliyat anestezi altında yapılır. Anestezinin türüne anestezi uzmanıyla birlikte, ameliyatın kapsamına ve genel sağlık durumunuza göre karar verilir. Hastanede kalış süresi kişiye ve hastaneye göre değişir; bunu ve diğer ayrıntıları muayenede sorabilirsiniz. Ameliyatın hedefi ağrıya yol açan kas gerginliğini azaltmaktır; bu yüzden ağrının günler içinde hafiflemesi beklenir, ancak iyileşme hızı kişiden kişiye değişir.

Çatlak cerrahisinde başka teknikler de vardır. Çatlağın kendisinin çıkarılması ya da komşu dokuyla kapatılması gibi yöntemler, örneğin büzücü kası zaten zayıf olan kişilerde, kasın kesilmesine alternatif olarak düşünülür. Hangi tekniğin size uygun olduğunu muayene ve ameliyat öncesi değerlendirme belirler.

Kronik çatlağın yanındaki nöbetçi meme ve büyümüş papilla da ameliyat planında değerlendirilir. Ameliyat gününün akışı aşağıda adım adım özetlenmiştir; yöntem değişse de ana basamaklar benzerdir.

• Gaz ya da dışkıyı tutmakta güçlük: iç büzücü kasın bir bölümü kesildiği için bu risk ameliyatın doğasında vardır; çoğunlukla geçici, nadiren kalıcı olabilir.
• Kanama ya da morarma: işlem bölgesinde görülebilir, çoğu zaman kendiliğinden düzelir.
• Enfeksiyon, nadiren apse veya fistül: iyileşme sürecinde ateş ve artan ağrı bu yönde uyarıcıdır.
• Çatlağın yinelemesi: ameliyat sonrasında sert dışkı düzeni sürerse çatlak yeniden açılabilir.
• Anestezi ile ilgili riskler: idrar yapmakta geçici zorlanma gibi; anestezi uzmanı ameliyat öncesi anlatır.

Gaz ve dışkı tutma sorunu özellikle ileri yaş, doğum öyküsü ya da büzücü kası zaten zayıf olan kişilerde daha dikkatle değerlendirilir. Bu nedenle ameliyat öncesi muayenede bu konuda sorular sorulur ve gerekirse kasın kesilmesini gerektirmeyen seçenekler konuşulur.

Ameliyat dışı yöntemler de risksiz değildir: botoks geçici gaz veya dışkı kaçırmaya yol açabilir, reçeteli kremler baş ağrısı ya da tansiyon düşüklüğü yapabilir. Hiçbir tedavi bütün riskleri ortadan kaldırmaz; seçim, yarar ve riskin kişiye göre birlikte tartılmasıyla yapılır.

Çok miktarda ya da durmayan kanama, siyah veya katran renkli dışkı, baş dönmesi, halsizlik ve çarpıntı ile birlikteyse beklemeden başvurun. Çatlak genellikle az kanatır; kanamanın çok olması başka bir kaynağı düşündürür. Makat bölgesindeki her kanama çatlak ya da hemoroid değildir; kalın bağırsak ve makat hastalıkları da aynı yakınmaya yol açabilir.

Ağrının zonklayarak giderek artması, ateş ya da üşüme, makat çevresinde kızarık, sıcak ve şişmiş bir bölge makat apsesini düşündürür. Bu tablo çatlak ağrısından farklıdır ve aynı gün muayene gerektirir. Ateş yüksekse ya da genel durumunuz bozuluyorsa en yakın acil servise başvurun. Makat apsesi tedavisi →

Çatlak alışılmış yerde değil de yan tarafta ise, uygun tedavilere rağmen haftalarca kapanmıyorsa, bağırsak alışkanlığınız değiştiyse, istemsiz kilo kaybı varsa ya da ailenizde kalın bağırsak kanseri öyküsü bulunuyorsa ek tetkik gerekebilir. Bu durumlarda çatlağı sıradan sayıp beklemek yerine muayenede nedenin araştırılması önemlidir.